Outline of the biology of Acheta domesticus L. - Zarys biologii świerszcza domowego Acheta domesticus L.


Kieruzel, M.

Wszechswiat. Pazdziernik 96(10): 247-250

1995


Prostoskrzydłe (Orthopł era) są owadami politermicznymi i w większości przypadków do swojego rozwoju wymagają podwyższonej temperatury, a czasami nawet i działania promieni słonecznych. Są to więc głównie gatunki tropikalne i subtropikalne. Niektóre żyją w rejonach suchych, prawie pustynnych.

PISMO
POLSKIEGO
TOWARZYSTWA
PRZYRODNIKÓW
IM.
KOPERNIKA
WYDAWANE
PRZY
WSPÓŁUDZIALE
POLSKIEJ
AKADEMII
UMIEJĘTNOŚCI
TOM
96
ROK
114
PAŹDZIERNIK
1995
MARIA
KIERUZEL
(Warszawa)
ZESZYT
10
(2382)
ZARYS
BIOLOGII
ŚWIERSZCZA
DOMOWEGO
ACHETA
DOMESTICUS
L.
Prostoskrzydłe
(Orthopł
era)
owadami
politer-
micznymi
i
w
większości
przypadków
do
swojego
rozwoju
wymagają
podwyższonej
temperatury,
a
czasami
nawet
i
działania
promieni
słonecznych.
to
więc
głównie
gatunki
tropikalne
i
subtropikalne.
Niektóre
żyją
w
rejonach
suchych,
prawie pustyn-
nych.
Wiele
prostoskrzydłych
z
rodziny
świerszczy
(Gry1-
lidae),
choć
także
preferuje
cieple
środowisko,
rozsze-
rzyło
jednak
swój
zasięg
geograficzny
na
obszary
chłodniejsze,
osiedlając
się
w
zabudowaniach
ludz-
kich,
gdzie
poza
wymaganą
przez
nie
wyższą
tem-
peraturą
znajduje
obfite
i
łatwe
do
zdobycia
poży-
wienie.
Nigdy
nie
towarzyszą
jednak
ludziom
w
ich
przemieszczeniach
na
inne
tereny.
Nie
oddalają
się
od
rejonów,
które
stanowią
ich
naturalne
środowisko.
Znajdują
się
wśród
świerszczy
także
formy
praw-
dziwie
domowe,
których
przykładem
jest
świerszcz
domowy,
Acheta
domesticus.
Gatunek
ten
wraz
z
mi-
gracjami
ludzkimi
rozprzestrzenił
się
na
nowe,
nieraz
bardzo
odmienne
od
rodzimych
obszary.
Dlatego
też
różni
się
on
często
od
fauny
miejscowej.
Świerszcz
domowy
wydaje
się
być
owadem
kosmopolitycznym,
ale
w
rzeczywistości
wymaga
dla
swego
rozwoju
i
życia
określonych
warunków.
Zwłaszcza
dwa
czyn-
niki
tu
ważne:
ochrona
przed
niedogodnymi
wa-
runkami
klimatycznymi
i
łatwo
dostępne
pożywienie.
Tak
więc
świerszcz
domowy
szuka
w
pomiesz-
czeniach
ludzkich
nie
tylko
pokarmu,
ale
przede
wszystkim
schronienia
przed
zmiennościami
klimatu.
Trudno
ustalić
rodzimy
region
zoogeograficzny
świerszcza
domowego.
Acheta
domesticus
jest
spoty-
kany
prawie
w
całej
Europie
i
Afryce,
a
także
w
nie-
których
częściach
Azji
i
Ameryki
Północnej.
Pochodzi
prawdopodobnie
z
pustynnych
obszarów
Afryki
Pół-
nocnej
i
Azji
Zachodniej.
W
tych
rejonach
świerszcze
domowe
występują
do
dziś
bardzo
licznie
i
często
można
je
znaleźć
poza
zabudowaniami
ludzkimi.
W
Pakistanie
A.
domesticus
przez
cały
rok
żyje
i
rozmna-
ża
się
poza
domostwami.
W
północnej
Afryce
świerszcz
domowy
rzadko
spotykany
jest
we
wnę-
trzach
mieszkań
ludzkich.
Osiedla
się
jednak
zawsze
w
ich
pobliżu,
w
ścianach
zabudowań,
w
murach,
stosach
kamieni.
Bardziej
na
północ
od
tych
obszarów
świerszcz
domowy
Adzeta
domesticus.
Fot.
T.
A.
Szczuka
248
Wszechświat,
t.
96,
nr
10/1995
można
spotkać
ten
gatunek
w
terenie
na
wolnym
po-
wietrzu
tylko
w
lecie.
W
Europie
A.
domesticus
znany
jest
już
jako
typowy
owad
domowy,
choć
wielokrot-
nie,
przeważnie
w
Europie
środkowej,
znajdowany
był
podczas
upalnych
letnich
miesięcy
poza
budyn-
kami.
Fakty
takie
znane
również
z
terenów
Polski.
W
Gorzowie
Wielkopolskim—Wieprzycach
obserwo-
wano
w
sierpniu
licznie
występujące
świerszcze
do-
mowe
między
stertami
desek
w
tartaku,
a
także
pod
kamieniami,
na
świeżo
ułożonym,
jeszcze
nie
eksplo-
atowanym
torowisku
tramwajowym.
Świerszcze
żyły
też
na
otwartej
przestrzeni
w
miejscowości
Skwierzy-
ny
niedaleko
Gorzowa
Wielkopolskiego.
W
literaturze
brak
bliższych
szczegółów
o
warun-
kach
„terenowego"
życia
A.
domesticus
na
obszarach
Afryki
i
Azji.
Informacje
takie
miałyby
cenne
znacze-
nie
przy
porównywaniu
warunków
siedliskowych
i
etologii
świerszcza
żyjącego
na
wolnym
powietrzu,
z
tym
mieszkającym
w
Europie
w
zabudowaniach
lu-
dzkich.
Cykl
rozrodczy
świerszcza
domowego
jak
i
innych
Orthoptera
domowych,
w
przeciwieństwie
do
wielu
Gryllidae,
nie
jest
związany
z
określoną
porą
roku.
Składanie
jaj
odbywa
się
przez
cały
rok.
Dlatego
też
obok
siebie
występują
różne
stadia
larwalne
tego
owada.
Samica
składa
pierwsze
jaja
po
2-3
dniach
od
czasu
kopulacji.
Jaja
przechodzące
przez
pokładełko
wprowadzane
na
głębokość
1-2
cm
w
powierzch-
niową
warstwę
ziemi.
Prawidłowość
i
długość
okresu
rozwoju
jaj
uzależ-
nione
od
temperatury
i
wilgotności
ziemi,
czy
też
innego
podłoża,
w
które
zostały
złożone.
Jaja
wchła-
niają
z
ziemi
dość
dużo
wody
i
w
miarę
rozwoju
zwiększają
dwukrotnie
swoją
wagę.
Zakres
optymal-
nej
temperatury
jest
dość
szeroki,
bo
zawiera
się
mię-
dzy
16
a
35°C,
jednak
wraz
z
jej
wzrostem
okres
roz-
woju
embrionalnego
zmniejsza
się
liniowo.
I
tak
w
temperaturze
16°C
okres
rozwoju
trwa
54
dni,
a
w
35°C
już
tylko
8-9
dni.
Świerszcz,
tak
jak
i
inne
Orthoptera,
przechodzi
przeobrażenie
niezupełne,
a
więc
w
osobniczym
roz-
woju
tego
owada
występują
dwa
stadia:
larwa
i
po-
stać
dorosła
imago.
Liczba
linień
jest
niestała,
a
uzależniona
od
diety
i
warunków
środowiska.
Jeżeli
pokarm
jest
dość
bogaty
w
białko
zwierzęce,
a
tem-
peratura
otoczenia
waha
się
w
granicach
24-28°C,
wy-
stępuje
10-11
linień.
Zrzucony
oskórek
(wylinka)
jest
bardzo
często
natychmiaSt
zjadany
przez
owada.
Świerszcz
domowy
nie
przechodzi
okresu
diapau-
zy,
czyli
czasowego
zahamowania
rozwoju,
dzięki
któremu
owady
jako
organizmy
zmiennociepine
mo-
przetrwać
niekorzystne
dla
nich
warunki
klima-
tyczne,
takie
jak
mróz
czy
suszę.
Natomiast
u
wielu
innych
Orłhoi)tera
mają
miejsce:
diapauza
embrional-
na
(u
Melanoplus
mexicanus
Saussure),
diapauza
lar-
walna
(u
Gryllus
campestris
L.)
lub
też
diapauza
ima-
ginalna
(u
Orłluicanthacris
aegyptia
(L.)).
Świerszcz
domowy
wykazuje
wyraźną
rytmiczną
aktywność
dobową.
Nasilenie
aktywności
przypada
na
okres
między
19
a
24
godziną
doby.
Owady
te
spędzają
dzień
przeważnie
schowane
w
swych
kry-
jówkach.
Rytmem
okołodobowym
zawiaduje
parzysty
ośro-
dek
znajdujący
się
w
przednim
obszarze
protocere-
brum.
Uszkodzenie
części
międzymózgowej
(pars
in-
tercerebralis)
czy
też
odcięcie
od
mózgu
piatów
wzro-
kowych
oraz
zniszczenie
medialnych
komórek
neuro-
sekrecyjnych
mózgu,
wywołuje
utratę
cykliczności
aktywności
świerszczy.
Mechanizm
regulacji
aktywności
tych
owadów
odbywa
się
z
jednej
strony
poprzez
komórki
neurosekrecyjne,
w
których
produkowane
cyklicznie
RNA
i
neurosekret,
z
dru-
giej
strony
drogą
nerwową.
Z
chwilą
przejścia
owa-
dów
z
okresu
ciemności
do
okresu
światła
rozpoczy-
na
się
w
komórkach
neurosekrecyjnych
części
mię-
dzymózgowej
synteza
RNA
i
wiążąca
się
z
tym
pro-
dukcja
neurosekretu,
który
hamuje
aktywność
loko-
motoryczną
świerszczy.
W
dzień
światło
działając
na
oczy
złożone,
hamuje
pobudzeniową
aktywność
ciała
centralnego
mózgu
(corpus
centrale)
sprzężonego
z
węzłem
podprzelykowym
(ganglion
suboesophageale),
który
z
kolei
jest
źródłem
stymulacji
węzłów
tułowio-
wych,
odpowiedzialnych
za
ruchliwość
lokomotory-
czną.
Jednocześnie
światło
działa
hamująco
na
ten
węzeł
poprzez
ciała
grzybkowate
(corpora
pedunculała)
mózgu.
Do
takiego
mechanizmu
dołącza
się
także
wpływ
sprzężonych
z
tym
układem
przyoczek.
Ba-
dano
wpływ
na
regulację
cyklu
okołodobowego
in-
nych
czynników
środowiska,
takich
jak
temperatura,
wilgotność
powietrza
czy
obfitość
pokarmu.
Okazało
się,
że
nie
odgrywają
one
tak
dużej
roli
jak
właśnie
warunki
świetlne.
Najważniejszymi
częściami
aparatu
percepcyjnego
świerszcza,
biorącymi
udział
w
utrzymywaniu
kon-
taktu
między
środowiskiem
a
organizmem
tego
owa-
da,
czułki,
wyrostki
rylcowate,
złożone
oczy
faset-
kowate,
przyoczka
i
narządy
bębenkowe
(tympanal-
ne).
Czułki
(antennae)
spełniają
wiele
bardzo
ważnych
życiowo
funkcji.
Najważniejszą
z
nich
jest
dotyk,
a
przez
to
i
lokalizowanie
przedmiotów
w
przestrzeni.
Inna,
równie
ważna
rola
czułków,
to
percepcja
woni,
wrażliwość
na
bodźce
chemiczne.
Świerszcze
z
an-
termami
potrafią
wykryć
pożywienie
na
większą
od-
ległość,
natomiast
po
amputacji
tych
przydatków
na-
trafiają
na
pokarm
zupełnie
przypadkowo.
W
czasie
„gry
miłosnej"
za
lotów
antenny
spełniają
nie
tylko
funkcje
dotykowe,
ale
i
węchowe.
Dlatego
też
u
świerszczy
pozbawionych
czułków
rzadko
dochodzi
do
kopulacji.
Czułki
odbierają
też
bodźce
mechanicz-
ne,
takie
jak
podmuch
powietrza.
W
takim
przypadku
zwierzę,
przybrawszy
tzw.
pozę
strachu,
po
której
zwykle
następuje
ucieczka,
zawsze
ustawia
czułki
w
kierunku
źródła
bodźca.
Jest
rzeczą
bardzo
chara-
kterystyczną,
że
u
świerszczy
z
amputowanymi
czuł-
kami
reakcja
ucieczki
jest
opóźniona.
Prawdopodob-
nie
antenny
odgrywają
też
rolę
przy
percepcji
wilgoci.
Czułki
mają
również
dość
duże
znaczenie
dla
rozpo-
znawania
temperatury.
Zakres
optymalnej
tempe-
ratury
jest
taki
sam
dla
świerszcza
mającego
antenny
i
pozbawionego
ich,
ale
reakcja
oddalania
się
od
źródła
ciepła
u
owada
normalnego
występuje
przy
36,5°C,
natomiast
u
świerszcza
bez
czułków
dopiero
przy
40,5°C.
Oczywiste
jest
więc
stwierdzenie,
że
świerszcze
pozbawione
czułków
mają
zmniejszoną
zdolność
reagowania
na
bodźce
zewnętrzne.
Segment
jedenasty
odwłoka
jest
opatrzony
nitkami
końcowymi
czyli
tzw.
wyrostkami
rylcowymi
(cera).
Wszechświat,
t.
96,
nr
1011995
249
Cerci
świerszcza
domowego
przede
wszystkim
ważnym
narządem
dotyku;
podobnie
jak
i
antenny
też
u
Gryllidae
receptorami
bodźców
mechanicz-
nych
(dotknięcia,
podmuchu
powietrza
itp.).
Organa-
mi
dotyku
tu
komunikujące
się
z
komórkami
zmysłowymi
liczne
szczecinki.
Stwierdzono,
że
po-
krycie
brzusznej
strony
wyrostków
rylcowych
war-
stwą
wazeliny
powoduje
znaczne
obniżenie
reakcji
na
dźwięk.
Wydaje
się
więc,
że
receptorami
dźwięku
długie
sensille
trichoidalne
skupione
na
tym
właśnie
obszarze
cerci.
Te
włoskowate
twory
kutikularne
szczególnie
wrażliwe
na
dźwięki
o
niskiej
częstotli-
wości.
W
przypadku
percepcji
częstotliwości
dźwięku,
sensille
okazały
się
bardziej
wrażliwe
niż
narządy
tympanalne
świerszczy.
Wyrostki
rylcowe
też
wrażliwe
na
bodźce
termiczne.
Układ
wzrokowy
Acheta
domesticus
stanowią
para
oczu
złożonych
(o‹.:u/i)
i
sprzężone
z
nimi
funkcjonal-
nie
3
przyoczka
(oceni).
Oczy
złożone
składają
się
z
dość
dużych
ommatidiów
o
bardzo
grubej
rogówce.
Liczba
ommatidiów
jest
różna
u
obu
płci
tego
owada.
Samce
mają
oczy
złożone
z
3480
ommatidiów,
a
sa-
mice
tylko
z
2580.
Elektrofizjologiczne
badania
wyka-
zały
widzenie
barwne
i
dichromatyczny
system
wzro-
kowy
A.
domesticus.
Oko
świerszcza
adaptowane
do
ciemności
reaguje
jeszcze
wyraźną
zmianą
potencja-
łów
na
brak
światła
monochromatycznego
o
długości
fali
wynoszącej
680
nanometrów.
3
przyoczka
ustawione
na
głowie
świerszcza
w
trójkąt.
Środkowe
jest
najbardziej
wysunięte
ku
przo-
dowi
głowy
i
położone
między
czułkami
owada.
Pole
widzenia
przyoczek
bocznych
(ocelli
laterales)
leży
w
zasięgu
pola
widzenia
oczu
złożonych.
Natomiast
po-
le
widzenia
przyoczka
środkowego
(ocellus
medialis)
leży
wewnątrz
wspólnych
pól
przyoczek
bocznych
i
oczu
złożonych.
Ocelli
biorą
udział
w
percepcji
zmian
intensywności
światła,
a
ich
zniszczenie
powoduje
za-
burzenia
w
odpowiedzi
owadów
na
bodźce
wzroko-
we.
Przyoczka
owadów
o
aktywności
wieczornej
lub
nocnej,
a
więc
również
i
świerszcza
domowego,
organem
niezbędnym
do
prawidłowego
funkcjono-
wania
systemu
wzrokowego.
Stwierdzono,
że
u
ta-
kich
właśnie
owadów
przyoczka
boczne
większe,
a
więc
i
ich
optyczna
siła
światła
jest
większa
w
po-
równaniu
z
ocellami
owadów
o
aktywności
dziennej.
Został
stwierdzony
związek
układu
przyoczek
z
me-
chanizmem
regulującym
rytm
okołodobowy
owa-
dów.
Badania
nad
pozbawionymi
oceni
karaluchami
amerykańskimi
(Periplaneta
americana)
wykazały,
że
rytm
aktywności
tych
zwierząt
ulega
rozregulowa-
niu,
a
więc
przyoczka
zapewniają
także
prawidłowe
funkcjonowanie
rytmu
okołodobowego
owadów.
Aparat
dźwiękowy
świerszczy
(Gryllidae)
znajduje
się
na
schitynizowanych
skrzydłach
I
pary.
Składa
się
on
z
2
trących
o
siebie
części:
żeberka
i
pilniczka.
Na
każdym
skrzydle
wykształcają
się
zarówno
żeberko
jak
i
pilniczek.
W
wytwarzaniu
dźwięków
bierze
jed-
nak
udział
żeberko
lewego
i
pilniczek
prawego
skrzydła.
Podczas
ćwierkania
świerszcz
unosi
nieco
skrzydła
nad
tułów,
rozsuwa
je
i
wprawia
w
wibru-
jący,
poziomy
ruch.
Dźwięk
powstaje
w
chwili
po-
tarcia
żeberka
o
liczne
ząbki
pilniczka.
Przy
jednora-
zowym
zwarciu
skrzydeł
powstaje
jeden
puls
dźwięku.
Każdy
puls
składa
się
z
pewnej
liczby
okre-
sów
(cykli)
odpowiadającej
ilości
ząbków
pilniczka,
o
które
ociera
się
w
danej
chwili
żeberko.
Tak
więc
jeden
okres
powstaje
w
chwili
potarcia
żeberka
o
je-
den
ząbek
pilniczka.
Spośród
Gryllidae
ćwierkają
tylko
samce.
Samice
choć
„nieme"
mają
również
normalnie
wykształcony
aparat
dźwiękowy.
Repertuar
dźwiękowy,
chara-
kterystyczny
dla
poszczególnych
gatunków
świersz-
czy,
jest
wrodzony.
W
śpiewie
Acheta
domesticus
wyróżniono
3
podsta-
wowe
typy
pieśni:
1)
pieśń
przywołującą
(ang.
calling
song),
2)
pieśń
zalotną
(courtship
song),
3)
pieśń
agre-
sywną
(aggressive
song).
Sposób
wykonywania,
para-
metry
fi
zyczne
i
znaczenie
trzech
rodzajów
pieśni
różne.
Promień
tzw.
pola
akustycznego,
w
którego
obrębie
intensywność
dźwięków
pieśni
przywołującej
jest
wystarczająco
silna,
aby
pobudzić
receptory
słuchowe
innego
osobnika,
ma
w
warunkach
naturalnych
około
4
m.
Częstotliwość
pieśni
przywołującej
wynosi
4000
Hz,
szybkość
rytmu
26
pulsów
na
s,
a
na
jeden
sły-
szalny
przez
człowieka
dźwięk
składają
się
2-3
pulsy.
Emitowanie
pieśni
zalotnej
rozpoczynane
jest
przez
samce
w
pobliżu
samicy.
Zidentyfikowano
2
fazy
pieśni
zalotnej.
Pierwsza
poprzedzająca
pieśń
za-
lotną
jest
bardzo
podobna
do
pieśni
przywołującej.
Samiec
wykonuje
ją,
gdy
znajdzie
się
blisko
samicy
i
gdy
ta
nie
przejawia
wobec
niego
żadnego
zaintere-
sowania.
Jeśli
partnerka
zaczyna
się
oddalać,
w
pieśni
zalotnej
wzrasta
ilość
elementów
śpiewu
przywołu-
jącego.
Właściwa
pieśń
zalotna
pojawia
się
tuż
przed
kopulacją.
Ilość
pulsów
w
jednym
dźwięku
wzrasta
wtedy
do
8,
a
nawet
do
12.
Częstotliwość
pieśni
za-
lotnej
wynosi
najczęściej
9000
Hz.
Pieśń
agresywna
lub
też
pieśń
rywalizacji
ma
na
celu
odstraszanie
ewentualnych
rywali
pojawiających
się
na
terytorium
już
zajętym
przez
jednego
samca.
Emitowana
jest
ona
także
zawsze
podczas
walki
dwóch
samców
świerszczy.
Pojedyncze
dźwięki
tej
pieśni
składają
się
z
5-15
pulsów.
,Badania
prowadzone
na
świerszczu
polnym
Gryllus
campestris
L.
wykazały,
że
ośrodek
śpiewu
znajduje
się
w
ciałach
grzybkowatych
mózgu
tego
owada.
Do
corpora
pedunculata
docierają
bodźce
z
re
ceptorów
ta-
kich
jak
oczy
i
narządy
tympanalne,
a
także
impulsy
z
brzusznego
łańcuszka
nerwowego,
sygnalizujące
obecność
dojrzałego
spermatoforu.
Emitowanie
pieśni
zalotnej
rozpoczynają
tylko
samce
z
rozwiniętym
spermatoforem.
Rodzaj
wytwarzanej
pieśni
zależy
od
pobudzenia
specyficznych
loci
ciał
grzybkowatych.
Pobudzenie
kielicha
(calyx)
hamuje
śpiew,
podczas
gdy
pobudzenie
płatów
i
nóżki
(pedunculus)
inicjuje
pieśń
przywołującą
lub
agresywną.
Samica
świerszcza
domowego
słysząc
pieśń
przy-
wołującą
kieruje
się
do
źródła
dźwięku
ćwierka-
jącego
samca.
Spośród
różnych
dźwięków
identyfi-
kuje
te
właściwe
jej
gatunkowi.
Przywoływana
pieś-
nią
podąża
do
swego
partnera.
Dźwięki
emitowane
przez
świerszcze
odbierane
przez
tympanalne
narządy
słuchu
tych
owadów
znaj-
dujące
się
na
goleniach
przednich
odnóży.
Zakres
od-
bieranych
dźwięków
jest
zawarty
pomiędzy
300
a
8000
drgań
na
sekundę
(Hz).
Słuchowe
analizatory
przystosowane
do
wykonywania
3
zadań:
1)
250
Wszechkviat,
t.
96,
nr10/1995
wyróżniania
z
ogólnego
szumu
sygnałów
specyficz-
nych
dla
danego
gatunku,
2)
rozróżniania
sygnałów
wewnątrzgatunkowych
i
3)
umiejscowienia
źródła
dźwięku
w
przestrzeni.
Wysyłanie
porozumiewaw-
czych
sygnałów
akustycznych
działających
jako
„has-
ła"
przez
jednego
osobnika
i
ich
właściwy
odbiór
przez
drugiego
umożliwia
wystąpienie
odpowiednie-
go
do
sytuacji
zachowania
się,
a
więc
np.
odnalezienie
się
osobników
przeciwnych
płci
i
łączenie
się
ich
w
pary,
czy
też
walkę
między
dwoma
samcami.
Ele-
ktrofizjologiczne
doświadczenia
wykazały,
że
w
na-
rządach
tympanalnych
świerszczy
znajdują
się
dwa
pola
o
różnej
wrażliwości
percepcyjnej.
Sensille
pro-
ksymalnej
części
tego
organu
przyjmują
dźwięki
o
ni-
skiej
częstotliwości
(optimum
4-5
kHz),
a
sensille
dys-
talnej
części
reagują
na
drgania
o
wysokiej
częstotli-
wości
(optimum
16
kHz).
Wypełnianie
większości
funkcji
biologicznych
orga-
nizmu
uwarunkowane
jest
przez
podstawowe
rodza-
je
wrodzonego
zachowania
się
zwierzęcia:
kinezy
i
zachowanie
się
taktyczne
oparte
na
tropotaksji.
Dla
świerszcza
domowego
charakterystyczne
jest
szuka-
nie
kontaktu
z
twardym
przedmiotem,
a
więc
tigmo-
kineza.
U
Acheta
domesticus
występuje
wyraźna
foto-
taksja
ujemna,
a
także
termo-
i
higrotaksja
dodatnia.
Obserwowano
też
zdecydowany,
prostoliniowy
ruch
świerszczy
do
czarnego
ekranu
lub
czarnych
przed-
miotów
(dodatnią
skototaksję),
występujący
nawet
przy
bardzo
niskim
natężeniu
oświetlenia.
Łatwość
prowadzenia
hodowli
świerszczy
domo-
wych,
szybkie
rozmnażanie
się
i
rozwój
tych
owa-
dów,
a
przede
wszystkim
brak
diapauzy
umożliwia
dokonywanie
obserwacji
i
badań
przez
cały
rok.
Dzię-
ki
prostym,
ale
jednocześnie
i
nie
nazbyt
ubogim
re-
akcjom
w
porównaniu
z
innymi
owadami
laborato-
ryjnymi,
jak
patyczaki
czy
karaczany,
świerszcz
do-
mowy
jest
z
pewnością
dobrym
obiektem
badań
be-
hawioralnych.
Świerszcze
trzymane
w
domu,
w
ter-
rarium
ustawionym
gdzieś
blisko
ciepłego
kaloryfera,
wieczorami
będą
dawały
wspaniałe,
ćwierkające
kon-
certy.
W
zamian
wystarczą
im
okruszki
chleba,
kilka
ziaren
kaszy,
odrobina
białego
sera,
kawałek
jabłka
czy
marchewki,
od
czasu
do
czasu
coś
zielonego
listek
sałaty
czy
zwykłego
mlecza
z
trawnika
i
poj-
niczek
z
wodą.
Wymagania
małe,
a
przyjemności
z
domowych
świerszczy
dużo.
Opracowanie
wykonano
w
ramach
działalności
statutowej
tematu
6.09
In-
stytutu
Nenckiego.
Wpłynęło
10
IV
1995
Mgr
Maria
Kieruzel
pracuje
w
Pracowni
Etologii
Zakładu
Neu-
rofizjologii
Instytutu
Nenckiego
PAN
w
Warszawie
HELENA
PITERA
(Kraków)
ARAUKARYTY
-
DRZEWA
SKAMIENIAŁE
Z
OKOLIC
CHRZANOWA
Wraz
z
powstaniem
życia
na
ziemi
nastąpił
rozwój
miliardów
istot
roślinnych
i
zwierzęcych.
Większość
tych
organizmów
nie
pozostawiła
po
sobie
śladów,
a
tylko
nieznacznej
ich
części
udało
się
„zapisać"
w
dziejach
ziemi
w
formie
skamieniałości.
Wymarłe
ro-
śliny
różniły
się
od
obecnych.
Duże
rośliny,
jako
ska-
mieniałości
zachowały
się
fragmentarycznie.
one
zwykle
barduo
zmienione
pod
względem
chemicz-
nym
i
często
fi
zycznym.
Zmiany
fizyczne
to
defor-
macje
powstałe
na
skutek
kompakcji
pod
wpływem
nacisku
warstw
skalnych.
Zmiany
chemiczne
to
zastąpienie
materiału
organicznego
mineralnym,
albo
wzbogacenie
tkanki
roślinnej
w
węgiel.
Cała
przemia-
na
roślin
do
postaci
zachowanej
dzisiaj,
po
niejednokrotnie
setkach
milionów
lat,
to
proces
okre-
ślony
mianem
fosylizacji
(tac.
fossilis
wykopany).
Organiczna
substancja
w
szczątkach
kopalnych
zo-
stała
zastąpiona
związkami
mineralnymi,
najczęściej
krzemionką,
węglanem
wapnia
i
magnezu,
siarcz-
kami
żelaza
itp.
Związki
te
wypełniały
tkanki,
błony
komórkowe
i
komórki.
Ciemniejsza
barwa
błony
ko-
mórkowej
świadczy
o
pozostałości
wyjściowej
sub-
stancji
organicznej.
W
Polsce
m.in.
w
okolicach
Kwaczały,
Regulic,
Ba-
bic
(wsie
położone
na
wschód
od
Chrzanowa)
na
południe
do
doliny
Wisły
znaleziono
ślady
skrzemie-
niałego
„lasu
szpilkowego"
w
arkozie
kwaczalskiej
wieku
górnokarbońskiego.
Po
roślinach
tych
pozosta-
ły
fragmenty,
pnie
i
gałęzie
określone
przez
M.
Ra-
ciborskiego
(1889)
jako
Dadoxylon
schrollianum
i
Da-
doxylon
rolki,
a
Wiśniewska-Zelichowska
(1966)
zali-
cza
te
drzewa
do
gatunku
Dadoxylon
saxonicum.
Ra-
ciborski
uznał,
„las
kwaczalski"
był
podobny
do
lasów
araukariowych
obecnie
rosnących
w
Ameryce
Południowej.
Okazy
te
również
podobne
do
araukarytów
czeskich
i
saskich,
u
których
też
brak
pierścieni
rocznych
i
które
wykazują
podobny
stan
zachowania.
Utworami
macierzystymi
dla
skrze-
mieniałych
pni
„araukarytów"
osady
piaszczyste
typu
arkoz.
Araukaryty
z
arkozy
znajdujemy
na
polach,
w
lesie,
na
dnie
głębokich
wąwozów;
wystają
nieraz
ze
stro-
mych
ścian.
W
czasie
obfitych
opadów
wypłukuje
je
woda,
wypadają
ze
ścian
na
dno,
krusząc
się
na
ka-
wałki.
Obecnie
w
niektórych
wąwozach
znajdują
się
dzikie
wysypiska
śmieci
i
trudno
jest
się
tam
udać
na
poszukiwanie
skrzemieniałych
„araukarytów";
nie
ma
też
mowy
o
znalezieniu
dużych
okazów
takich
jak
np.
30-40
lat
temu.
Jednak
miejscami
fragmenty
pni
bardzo
liczne.
Drzewa
te
musiały
być
dość
po-
tężne,
pnie
osiągały
bowiem
do
1
m
średnicy.
Arkoza
jest
słabo
scementowana,
ze
spoiwem
ila-
stym,
czasami
serycytowym
lub
kalcytowym.
Często
można
w
niej
spotkać
uwodniony
wodorotlenek
że-